Otoriter bir rejim nasıl ölür? Ernest Hemingway’in iflas etmekle ilgili meşhur kelamında olduğu üzere: Evvel yavaş yavaş, sonra apansız.
İran’da protestocular ve onların yurt dışındaki destekçileri, Tahran’daki İslami rejimin ansızın çökmesini umuyorlardı.
Ancak İran’dan gelen işaretlere bakılırsa, şayet rejim ölüyorsa, bu hala kademeli olacak.
İran’da son iki haftadır yaşananlar rejim için büyük bir kriz manasına geliyor.
İranlıların öfke ve hayal kırıklığı daha evvel de sokaklara taşmıştı lakin bu son patlama, ABD ve İsrail’in son iki yılda İran’a indirdiği askeri darbelerin üstüne geldi.
Ancak ailelerini geçindirmekte zorlanan İranlılar için daha da kıymetlisi yaptırımların tesiri oldu.
2015 yılında imzalanan ve artık geçerliliğini yitirmiş olan nükleer mutabakat kapsamında kaldırılan tüm Birleşmiş Milletler yaptırımları Eylül ayında İngiltere, Almanya ve Fransa tarafından tekrar uygulamaya konuldu.
Bu, İran iktisadına vurulan son darbeydi.
İran’da 2025 yılında besin enflasyonu %70’in üzerindeydi.
İran Riyali Aralık ayında rekor seviyede düşük bir düzeye geriledi.
İran rejimi büyük bir baskı altında olsa da, ispatlar rejimin şimdi ölmek üzere olmadığını gösteriyor.
Bu noktada en değerli konu, güvenlik güçlerinin rejime sadık kalması.
1979’daki İslam İhtilali’nden bu yana İranlı yetkililer, detaylı ve acımasız bir baskı ve zorlama ağı oluşturmak için vakit ve para harcadı.
Devrim Muhafızları faktörü
Son iki hafta içinde rejim güçleri sokaklarda İran vatandaşlarını vurmaya yönelik buyruklara itaat etti.
Sonuç olarak, yöneticilerinin irtibat karartması uygulamaya devam ettiği bir ülkede söyleyebileceğimiz kadarıyla, birkaç haftadır süren şovlar sona erdi.
Protestoların bastırılmasında ön saflarda yer alan İhtilal Muhafızları, İran’daki en kurum.
Devrim Muhafızları, direkt dini başkan Ayetullah Ali Hamaney’e bağlı. Özel misyonu ise 1979 İslam İhtilali’nin ideolojisini ve hükümet sistemini savunmak.
Devrim Muhafızları’nın silahlı yaklaşık 150 bin askeri olduğu ve İran’ın konvansiyonel ordusuna paralel bir güç olarak faaliyet gösterdiği sanılıyor.
Aynı vakitte İran iktisadında de değerli bir kurum İhtilal Muhafızları.
Güç, para, yolsuzluk ve ideolojinin güçlü karışımı, İhtilal Muhafızları’nın sistemi her ne kıymetine olursa olsun savunmak istemesi manasına geliyor.
Besic milisleri neden değerli?
Devrim Muhafızları, istekli bir paramiliter güce sahip: Besic.
Besic milisleri, milyonlarca üyelerinin olduğunu tez ediyor.
Bazı Batılı kestirimlere nazaran faal vazifedeki milis sayısı yüz binlerle söz ediliyor, ki bu hala çok kıymetli bir sayı.
Besic, rejimin protestoculara karşı uyguladığı baskının en keskin ucunda yer alıyor.
Devrim Muhafızları ve Besic milislerini, 2009 yılında Tahran’da, tartışmalı bir cumhurbaşkanlığı seçiminin akabinde düzenlenen büyük şovları bastırmak için harekete geçerken gördüm.
Besic gönüllüleri, lastik coplar ve tahta sopalarla silahlanmış halde sokaklara dizilmişti.
Arkalarında otomatik silahlı ve üniformalı adamlar vardı.
Motosikletli gruplar Tahran’ın geniş caddelerinde protesto şovları düzenlemeye çalışan kümelerin üzerine yürüdü.
İki haftadan kısa müddet içinde, sokakları tıkayan protestolar, slogan atan ve çöp konteynerlerini ateşe veren küçük öğrenci kümelerine indirgendi.
Akşam karanlığında beşerler balkonlarına ve çatılarına çıkarak, tıpkı anne babalarının Şah’a karşı söylediği üzere, tekbir getirerek, “Allahü Ekber” (Allah büyüktür) halinde sloganları atmaya başladılar. Ta ki bu da sona erene dek…
Trump, Şi Cinping ile tepeyi tehlikeye atmak ya da aksatmak ister mi?
İran’da güvenlik güçlerinin dirençli görünmesi, dini başkanın ya da yardımcılarının rahatlayabileceği ya da rahatlayacağı anlamına gelmiyor.
ABD Başkanı Donald Trump hala harekete geçme tehdidinde bulunuyor.
Rejimin çökmesini isteyen milyonlarca İranlı kızgın ve öfke dolu olmalı.
Tahran’da hükümet ve dini önder, üzerlerindeki baskıyı hafifletmenin yollarını arıyor üzere görünüyor.
Bir yandan sert bir resmi telaffuz var, bir yandan da ABD ile müzakerelere yine başlama teklifi.
İki tarafın, İran’ın nükleer planları ve balistik füze programı konusunda nasıl anlaşabileceğini görmek sıkıntı.
Ancak müzakereler İran’a vakit kazandırabilir. Bilhassa de Trump ne kadar düşük ihtimal de olsa, bir mutabakatın mümkün olduğuna ikna edilebilirse.
Trump, baskı kampanyasının modülü olarak, İran ile iş yapan rastgele bir ülkenin mallarına %25 gümrük vergisi uygulayacağını söylüyor.
Yine, bunun nasıl işe yarayabileceğini görmek sıkıntı.
İran’ın petrolünün birçoklarını Çin satın alıyor.
Trump ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping geçtiğimiz sonbaharda ortalarındaki ticaret savaşında ateşkes kararı almışlardı ve iki başkanın Nisan ayında Pekin’de bir dorukta bir ortaya gelmesi planlanıyordu.
Zirvede dünyanın iki harika gücünün karşı karşıya olduğu en büyük problemler ele alınacak.
Trump sadece İran üzerindeki baskıyı sürdürmek için tepeyi tehlikeye atmak ya da aksatmak ister mi?
Tahran’da yaşlanan dini önder Ayetullah Ali Hamaney’in en büyük önceliği, İslam Cumhuriyeti’nin idare sistemini korumak.
Daha fazla protesto patlamasına sert bir karşılık verilebilir.
Protestocular ortasında dengeli bir başkan takımının olmaması ise rejim için bir avantaj.
Neredeyse 50 yıl evvel ihtilalle tahttan indirilen Şah’ın en büyük oğlu, protestocuların eksikliğini duydukları başkan olmaya çalışıyor.
Ancak İstek Pehlevi’nin cazibesi, ailesinin geçmişi ve İsrail ile olan yakın bağları ile hudutlu görünüyor.
Esad’ın başına gelenler kaygı yaratmış olabilir
Tahran’daki din adamları ve askerleri endişelendirebilecek bir ders, eski müttefiklerinden geldi. Suriye’nin eski devlet başkanı Beşar Esad’dan.
Esad, savaşını kazanmış görünüyordu. 2024’ün sonunda güzel organize edilmiş bir isyancı taarruzuyla karşı karşıya kaldığında Suudi Arabistan ve Arap Birliği tarafından yavaş yavaş rehabilite ediliyordu.
Ancak en değerli iki müttefiki Rusya ve İran ne onu kurtarmak için isteklilerdi, ne de tahminen de buna yetecek güçleri vardı.
Birkaç gün içinde Esad ve ailesi Moskova’ya sürgüne gitti.
Otoriter bir rejim evvel yavaş yavaş, sonra ansızın çürür.
Esad’ın Suriyesi çöktüğünde her şey çok süratli gelişti.
Tahran’da incelenebilecek bir öbür örnek de, 2011 yılında Tunus Devlet Başkanı Zeynel Abidin Bin Ali’nin, ordunun protestocuları güvenlik güçlerinden korumak için harekete geçmesiyle devrilmesi.
Bin Ali’nin devrilmesi, Mısır’da Hüsnü Mübarek’in istifasını hızlandırdı.
Mısır ordusu kendi pozisyonunu korumak için Hüsnü Mübarek’in gitmesi gerektiğine karar vermeseydi, Mübarek büyük şovlara rağmen ayakta kalabilirdi.
Peki bu İran’da olabilir mi?
Belki.
Ama şimdi değil.
İslami rejimin muhalifleri, içeride ve dışarıda daha fazla baskı uygulanmasını, emniyetli bir başkan takımının ortaya çıkmasını umacak.
Çünkü böylelikle çürüme süreci hızlanacak, süreç kademeli olmaktan çıkıp ani bir hal alacaktır.
Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve denetim edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisinde yapay zekadan da faydalanıldı.
Kaynak: Sondakika.com
